Veletin, brdo hiljadu tajni i legendi

Foto V. ĆUP; GračanicaOnlajn: Veletin

Ostaci Veletina su danas ugroženi čestim prekopavanjem koje vrši lokalno stanovništvo u potrazi za “skrivenim blagom”, o kojem su slušali od svojih predaka.

Iznad Gračanice, uzvišenje kupastog oblika, nije obraslo ni šumom, ni bilo kakvim rastinjem. Mnogi Gračaničani, a posebno putnici namernici, kojih je na sreću u poslednje vreme sve više, ne znaju šta se nalazi na tom uzvišenju, pa se zato o njemu ispredaju mnoge legende. Jedne kažu da je to ugašeni vulkan, po drugima tu je bilo ležište rude. Stare bunardžija iz obližnjeg albanskog sela Šaškovca kažu da je kamen sa Veletina bio najbolji za zidanje bunara. U novije vreme odavde se, kako saznajemo od mladog istoričara Aleksandra Gudžića, kamen odvlači i koristi za zidanje vila i kula novopečenih kosovskih bogataša.

„Ovo kupasto uzvišenje se nalazi na nadmorskoj visini od 967 metara i tu je u vreme srpske srednjovekovne države bilo vojno utvrđenje sa posadom, čiji je zadatak bio da čuva puteve, prilaze Janjevu i Novom Brdu. I ne samo to, po potrebi, a na poziv stanovnika ili upravnika Janjeva i Novog Brda, sa Veletina su tadašnji vojnici kretali da odbrane grad u slučaju eventualnog napada. Janjevo tada nije bilo samo rudnik, nego i kovnica novca, što je privlačilo razbojnike i ljude koji su želeli da na lak način dođu do zarade“, objašnjava Aleksandar Gudžić dok se polako penjemo prema samom vrhu Veletina. Zadihali smo se prilično.

Pitamo se, kako li je bilo srednjovekovnom vitezu da se ovde popne sa oklopom na sebi, sa opremom teškom i po nekoliko desetina kilograma? Tako barem mi zamišljamo vitezove, a mladi istoričar nam to i potvrđuje.

Foto V. ĆUP; GračanicaOnlajn: Veletin

Veletin, vojno utvđenje na raskrsnici važnih puteva

Zbog čega li je izgrađeno ovo utvrđenje, a kako ćemo kasnije saznati od Aleksandra, i grad na ovako zabačenom mestu, prilično udaljenom od puteva i naselja? Odgovor dobijamo čim smo stigli na vrh, odakle puca pogled na Gračanicu, sela Sušicu, Kišnicu i Janjevo. I dok su sela obasjana suncem, na Veletinu sneg i prilično hladno. Pitamo se, ko li je ovde živeo?

„U srednjem veku, ali i pre toga, ovaj prostor je bio trgovinski, privredni i kulturni centar. U neposrednoj blizini ovog grada se nalazi rudnik Janjevo, koji se pominje i u rimsko vreme. Nije daleko odavde ni Novo Brdo. Pogledajte, Novo Brdo je severoistočno, Janjevo je južno, Gračanica je zapadno, vidi se i nekadašnja Ulpijana“, pomaže nam Aleksandar da se orijentišemo, nastavljajući svoje predavanje.

„Ovim prostorom je u srednjem veku prolazio skadarsko-zetski ili „Velji put“, koji je spajao obalu Jadranskog sa obalom Crnog mora. Put je vodio iz Prizrena, preko Janjeva i Veletina, za Novo Brdo i dalje na istok. Postoji još jedan važan magistralni put iz tog vremena, „vranjski put“, koji je iz Vranja, preko Končuljske klisure, vodio do Novog Brda pa preko Veletina i Gračanice, za Prištinu i dalje na sever.“


Naselja u podnožju i na obroncima Veletina

Selo Sušica se nalazi na 715 metara nadmorske visine i smešteno je u podnožju Oštrog vrha, na putu Janjevo-Gračanica. Selo se pod imenom Svšica/Soušica pominje u Gračaničkoj povelji kralja Milutina iz 1321. godine.

Foto V. ĆUP; GračanicaOnlajn: Janjevo

Kišnica je naselje, nastalo oko rudarsko-industrijskog kompleksa Kišnica i rudnika olovno-cinkane rude. Arhaični naziv naselja je Kižnica.

Janjevo se nalazi 20 km jugoistočno od Prištine, u dolini reke Janjevke, na nadmorskoj visini od 746 metara i lokalnim putem je povezano sa Gračanicom. Selo se prvi put pominje 1303. godine u pismu pape Benedikta. Naselje pripada rudarskom području Novog Brda i zajedno sa Novim Brdom je bilo jedno od značajnijih mesta u srednjovekovnoj Srbiji. Rudarska okna su se nalazila na prostoru od 12 kvadratnih kilometara. Područje Janjeva je bilo naseljeno i u rimsko vreme, što potvrđuju predmeti iz tog doba, nađeni u samom mestu. Janjevo je okruženo visokim brdima, bogatim rudnim žicama, a koje su presudne za istorijski razvoj ovog naselja.

Susedno naselje je Šaškovac na severozapadu, za koje se pretpostavlja da je ostatak srednjovekovnog naselja saskih rudara.


Zlatno doba vojnog grada

Veletin je bio mali grad sa stražarskim kulama čiji je prevashodni zadatak bio da štiti važne puteve, naselja i rudnike koji i nisu tako daleko, kako nam se učinilo u prvi mah. Po istorijskim podacima, najveći značaj Veletin dobija za vreme srpske srednjovekovne države, u drugoj polovini 14. i u prvoj polovini 15. veka, u vreme vladavine kneza Lazara, despota Stefana Lazarevića i despota Đurđa Brankovića, da bi u vreme cara Dušana, postao jedno od značajnijih utvrđenja. To je vreme kada na teritoriju srpske države često upadaju neregularni turski odredi. U tom periodu, saznajemo od Aleksandra Gudžića, koji je napisao i članak pod nazivom „Veletin, zaboravljeni grad“,utvđenje je imalo primarni cilj da zaštiti Janjevo, Novo Brdo, Gračanicu i celu okolinu od napada turskih neregularnih odreda koji su upadali pljačkali i palili sve pred sobom.

Foto V. ĆUP; GračanicaOnlajn: Veletin

Utvrđenje pominje i Sveti Kralj Milutin u svojoj povelji

Veletin se prvi put u istorijskim knjigama pominje 1321. godine u povelji kralja Milutina, izdatoj za manastir Gračanicu. Reč je o selima koja je Milutin dao manastiru na izdržavanje. U povelji se navodi da je metoh manastira Gračanice išao od Oštrog vrha, Veletina, kroz Sušicu, Guštericu, pravo do Broda, a od Broda “Veljim putem” preko polja do puta koji je iz Lipljana vodio ka Prištini i odatle pravo na “Župan studenac”. Danas znamo da sela Sušica i Gušterica postoje, a Brod je bio gaz preko reke Gračanke, na istočnom obodu Lapljeg Sela. “Velji put” koji se pominje u povelji je put koji je vodio iz Lipljana ka Prištini, dok bi “Župan Studenac”, pretpostavlja Gudžić, bio stari bunar na istočnom obodu Čaglavice (selo nadomak Prištine, prim. aut).


Nažalost, nema puno podataka o Veletinu u periodu vlasti Osmanlija, kao ni o tome kada je Veletin pao pod tursku vlast.

„O padu Veletina pod tursku vlast i o njegovom postojanju za vreme Osmanlija, nema podataka u istorijskim izvorima. Pretpostavlja se da je ova tvrđava pala posle pada Novog Brda, 1455.godine. O osmanlijskom periodu vladavine postoji samo jedan tefter za vučitrnsku oblast, odnosno za vučitrnski sandžak, za period od 1566. do 1574. godine, u kome se pominje Veletin i ništa više. U atlasu kartografa Vićenca Marija Kornelija Mlečanina, iz 1689. godine, Veletin je prikazan kao porušeni grad“, dodaje Aleksandar, čija je pretpostavka je da je utvđenje porušeno u vreme austrijsko-turskih ratova.

Foto V. ĆUP; GračanicaOnlajn: Veletin

„To je bilo u periodu velikog bečkog rata, kada Osmanlije dolaze do samih zidina Beča i kada su tu poražene“ , pojašnjava mladi istoričar.

Danas nažalost, Veletin nije zanimljiv naučnicima, iako smo sigurni, po onome što smo čuli, da je to pravo arheološko, istorijsko i kulturno blago. Prva iskopavanja su vršena krajem dvadesetog veka, 1987. i 1988. godine, kada je arheolog Edi Šukriju pronašla ostatke grčkih vaza iz petog i šestog veka pre nove ere, zatim dva fragmenta fresaka , pronašla je dve gvozdene strele iz 11. veka, a pronašla je minđuše takođe iz 11. veka i rimski nakit.

„To nam pokazuje da Veletin nije bio samo vojno utvrđenje, već i naseljeno mesto, čije je stanovništvo imalo jake trgovačke veze sa jugom, a imalo je i estetski doteran nakit. Znači, Veletin je u periodu Rima i pre toga, bio napredno mesto, a vojno utvrđenje postaje tek u vreme srpske srednjovekovne države, razvojem rudarstva na ovom području“, otkriva Aleksandar Gudžić.


Ko je Aleksandar Gudžić?

Diplomirani istoričar Aleksandar Gudžić, rođen je 1985. godine u selu Dobrotin, u opštini Lipljan. Danas, u kosovskom sistemu, ovo selo pripada novoformiranoj opštini Gračanica. Slušajući legende od svog dede, zaljubio se u istoriju i odlučio da upravo izučavanje prošlosti bude njegovo zanimanje. Aleksandar radi u Domu kulture u Gračanici, kao urednik istorijsko – dokumentarnih programa, a osim istorije, pozorišni amaterizam je još jedna njegova velika ljubav. Zato je angažovan u ovdašnjem Amaterskom pozorištu „Janićije Popović“, koje ima šezdesetogodišnju tradiciju.

Foto V. ĆUP; GračanicaOnlajn: Aleksandar Gudžić

Ostaci nekadašnjeg grada i tvrđave Veletin, danas su ugroženi čestim prekopavanjem koje vrši lokalno stanovništvo u potrazi za “skrivenim blagom”, o kojem su slušali od svojih predaka, upozorava Aleksandar Gudžić.

Mediji beleže i pokušaje da se na samom Veletinu otvori kamenolom. Godine 2010., prvi put posle oružanih sukoba na Kosovu, Srbi i Albanci koji žive u blizini, bili su jedinstveni. Protestvovali su i poslali peticiju novim kosovskim vlastima da kamenolomu tu nije mesto, da se čitavo brdo može obrušiti, ali i da kamen sa Veletina zaslužuje zaštitu i izučavanje.

Dok silazimo sa ovog uzvišenja nadomak Gračanice, razmišljamo o tome kakvu bi tek istoriju mogao da nam ispičao svaki kamen drevnog grada koji leži rasut po strmim stranama Veletina, čekajući neke nove generacije da ga iznova otkrivaju, da o njemu pišu i pripovedaju i da prenose onako kako je zaista bilo.



(Ova reportaža je deo projekta „Mesto uspomena“, koje je podržalo Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije. „Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu, nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva“


Anđelka Ćup