Nesanitarne deponije- svakodnevnica u opštinama na Severu

foto: Jelena Simić

Ekološki problemi sa kojima se susreću ne samo opštine na severu već i čitava teritorija Kosova, a koji čine ključna obeležja današnjeg savremenog sveta, svakako jesu zagađivanje vode, vazduha ali i neadekvatno odlaganje različitih vrsta otpada.

Ovi ekološki problemi kojima se usled ljudske aktivnosti narušava stanje u fizičkoj sredini, svakako se danas smatraju neprihvatljivim.

Ono što je posebno alarmantno je sadašnje stanje otpada na severu Kosova, jer nijedna od četiri opštine nema sanitarnu deponiju za odlaganje opštinskog odnosno komunalni otpada, ocenjeno je u izveštaju za zaštitu životne sredine.

Relativno teška situacija sa odlaganjem otpada u ovim opštinama dodatno se pogoršava zatvaranjem privremene deponije Balaban 2012. godine, gde je do tada deponovan otpad iz Severna Mitrovice, Zvečana i Leposavića. Sa druge strane, Zubin Potok je jedina opština koja ima operativnu deponiju, na kojoj se odlaže otpad i iz Severne Mitrovice, međutim sa druge strane, ova deponija nije u odgovarajućim operativnim standardima, te se smatra ilegalnom.

foto: Jelena Simić

Opština Zubin Potok deponuju svoj otpad na deponiji u Lučkoj Reci u ovoj opštini, Leposavić koristi deponiju u blizini kampa KFOR-a, Zvečan raspolaže prikupljenim otpadom blizu rudarskog otpada pod nazivom „Pirit“, na lokaciji između Zvečana i sela Žitkovac.

Deponija u Lučkoj Reci mesečno dobija 120-200 tona otpada samo iz Zubinog Potoka, ne uzimajući u obzir otpad iz opštine Severna Mitrovica. Deponija poseduje buldožer, odnosno kompaktor na licu mesta. Ono zbog čega ova deponija ne ispunjava standarde jeste nedostatak tretmana za prečišćavanje i gasovod.

Na samoj teritoriji četiri severne opštine ne postoji ni razvijena infrastruktura ali ni način tretiranja komunalnog otpada, zbog čega se i stvaraju nesanitarne deponije. Ove deponije su se razvile kao posledica odlaganja otpada bez ikakvih standarda na odabranu lokaciju.

Problem ileganih deponija nije karakterističan samo za sever Kosovo, već za celo Kosovo. Prema dostupnim informacija, samo u opštini Mitrovica u proteklih nekoliko godina postojalo je 38 nelegalnih deponija, u Zvečanu je taj broj bio 46 a u Leposaviću je bilo 34.

Jelena Đokić, profesorica na Fakultetu tehničkih nauka u Mitrovici i ekspertkinja za zaštitu životne sredina kaže da je broj nesanitarnih deponija u opštinama na severu ogroman, kao i da je situacija slična svuda. Ono što ističe je da deponije lako nastaju, jer su ustvari gomila otpada koji ljudi bacaju.

foto: Jelena Simić

“Samo u opštini Zvečan bilo je 46 nesanitarne deponije, jer se na svakom smetlištu gomila otpada, ljudi bacaju smeće koje se gomila, a sva površina veća od tri mrtra kvadratna se smatra nesanitarnom deponijom, odnosno smetlištem” ocenjuje Đokićeva.

Podseća i na to da je broj deponija ogroman u ovim severnim opštinama, kao i da ih posebno karakteriše deponije na Severu koje se nalaze na obodu reke.

“Radi se o tome da i deponije gde javna komunalna preduzeća odlažu otpad, nisu sanitarne deponije i jedna od njih se nalazi u Žitkovcu. Ona se nalazi na deponiji rudarskog otpada, odnosno jalovištu. Ono što je posebno simptomatično je to što se ova deponije nalazi na obodu reke, a karakteristika svih deponija koje su sada na severu Kosova, četiri od njih, od kojih je jedna bila privremeno smetilšte, u Severnoj Mitrovici jedna, zatim u Lučkoj Reci, u opštini Zubin Potok kao i u Leposaviću gde se otpad koji se odlaže na obodu reke“ dodaje Đokić.

Kako dalje ističe Đokićeva, glavni problem je u tome što „kada se vodostaj reke podiže, podiže se i taj materijal koji je, iako je prekriven zemljom, iako je valjak prešao i urolovao ih i kompaktirao taj otpad, te ukoliko se nivo vode podigne na obali reke, onda principom penetracije tih ocednih voda iz organskog otpada u reku, te se i same reke zagađuju“.

Ono što je posebno karakteristično, kako navodi Jelena Đokić jeste i mehanički i čvrsti otpad u obliku kesa, flaša, čarapa, koji dospeva u reku i koji “ukrašava” žbunje na obodu reke.

Na ovim smetlištima često dolazi do samozapaljenja, pri zapaljenju dolazi do emisije zagađujućih materija , kada su one na udaljenosti manjim od 100 metara od naselja ili manje od 50 metara od obale reke, onda su i najopasnije po zdravlje ljudi. Samo na severu Kosova u poslednjih nekoliko meseci, nekoliko puta su gorele ove ilegalne deponije i uvek je uzrok bio ljudski faktor.

foto: Jelena Simić

Što se tiče isparenja zagađujućih materija, Đokićeva ističe da poseduje na zgradi Fakulteta u severnom delu Mitrovice senzor koji kontroliše čestice PM10 i PM 2.5.

„To su čvrste čestice veličine 10, ispod 10 i ispod 2.5 mikrona. To su veoma male čestice, gde su ove od 2.5 desetine veličine ljudske dlake. Čim su tako male da dlačice u nosu ne usprevaju da ih zadrže i mi udišemo tako male čestice, koje izazivaju različita oboljenja i promene na plućima“ dodaje profesorka Đokić..

Oni te čestice mere, postoje i aplikacije za mobilne telefone i meri se zagađenje.

„U toku dana, kada su gorele deponije i u Mitrovici i u Žitkovcu, imali smo ekstremno visoke koncentracije, gde je koncentracija sa česticama PM10 bila 22 puta veća od dozvoljene vrednosti, dok su čestice 2.5 bile 15 puta veće od dozvoljenih“ navodi Đokićeva.

Jelena Đokić kaže da na fakultetu na kome radi, arhiviraju te podatke i rade i grafike, te imaju podatke o zagađenosti. Zagađenje koje je spomenula, odnosno gorenje deponija u Mitrovici, trajalo je dva do tri dana. A u slučaju Žitkovca, kada je pala kiša, kiša je sprala iz vazduha te čvrste čestice, koje su i najopasnije, dodaje.

Što se tiče samog otpada i rešenja, Đokićeva ocenjuje da smo za otpad sami krivi.

„Evo kao primer, jedne godine bilo je u Zvečanu ukupno 46 deponija, onda je usledila akcija uklanjanja i tada su sve uklonjene i sledeće godine ih bilo je 47. Znači, samo uklanjanje deponija nije dovoljno dok se ljudi ne nauče da je otpad opasna stvar i da o tome mora da se vodi mnogo računa kao i da je svaki čovek odgovoran ne samo za sebe, već i za svoju okolinu, da mi ne smemo našoj deci i našim unucima da ostavimo ovaj svet kao jedno beskonačno smetlište“ naglašava Đokićeva.

Ocenjuje da ljudi nisu dovoljno upoznati sa ovim problemom kako deponija, odlaganja i upravljanja otpadom ali i zaštitom životne sredine kao i da se ne angažuju dovoljno.

“Ja sam uključena u više kampanja za zaštitu životne sredine i uvek se odazovem i volontiram u svim tim akcijama. Ali te akcije se uglavnom odnose na neke ljude mlađe populacije od 20-25 godina, uglavnom iz nevladinog sektora, kao i da je nevladin sektor jedino svestan problema koji postoji“ kazala je Đokićeva.

Nije dovoljno da samo nevladin sektor bude uključen u rešavanje ovog problema, jer se ovim akcijama obraćaju ljudima koji su svesni i znaju da problem postoji, ocenjuje profesorka Jelena Đokić i dodaje:

„Evo ja na primer predajem studentima koji studiraju zaštitu životne sredine i kada njima to pričam, oni to već znaju, oni su svesni“.

Đokićeva dalje ističe da je problem u neširenju kampanja za podizanje svesti o zaštiti životne sredine i to treba da se proširi na najmlađi uzrast, u osnovnim školama od prvog do četvrtog razreda jer se tu stiču te navike, pa potom i na ostale građane.

Ono što je takođe korisno, svakako je uloga medija, te oni moraju da budu više uključeni, a potrebno je manje držati samo prezentacije o tome.

Što se tiče stručne javnosti kojoj pripada, smatra da se ta znanja i naučna dostignuća ne treba da ostanu u jednom zatvorenom krugu, već informacije o tome treba širiti i na onaj deo građana koji nisu stručna javnost:

„Idemo na sipozijume, pišemo radove i naučno se bavimo prodiranjem ocednih voda iz otpada u zemljište, podzemne vode proučavamo i objavljujemo radove i imamo velika naučna dostignuća, ali u tom slučaju to držimo u jednom zatvorenom krugu“.

Takođe ocenjuje da bi kazne bolje uticale na samu zaštitu životne sredine i da podržava njihovo uvođenje.

Izvršni direktor nevladine organizacije „Zeleno srce“, Dejan Nedeljković koja se bavi zaštitom životne sredine i eko turizmom, kaže da je ova organizacija osnovana 2013. godine sa ciljem unapređenja zaštite životne sredine, prvenstveno na teritoriji opštine Zvečan, ali i na celom severnom Kosovu.

Od svog osnivanja, tri godine je radila aktivno i sprovela nekoliko projekata iz oblasti svog delovanja, među kojima su čišćenje obale reke Ibar, reke Banjske, pošumljavanje određenih parcela u opštini Zvečan. Sprovodila je i projekte iz oblasti preduzetništva, proizvodnje organske hrane i razvoja seoskog turizma u Banjskoj koja pripada opštini Zvečan, a radil aje i na osnaživanju žena u ruralnim sredinama upravo za proizvodnju organske hrane.

Nedeljković je jedan od učesnika celokupnog procesa i debate 2014. godine što je rezultiralo izgradnjom regionalne deponije. Tome je prethodilo ukidanje tadašnje deponije „Balaban“ koja je pokrivala sve četiri opštine na severu. Opština Mitrovica nije imala sredstava da tu deponiju održava, pa je parcela na kojoj se nalazila deponija, posle deset godina, vraćena vlasnicima, tvrdi Nedeljković.

Nakon toga, svaka opština ponaosob je smeće odlagala na mesto koje nije dozvoljeno, kako navodi Nedeljković i dodaje da je opština Zvečan odlagala na jalovištu „Pirit“ pored Žitkovca, u Leposaviću na mestu koje je neposredno na obali Ibra u rupi koja je nastala nakon separacije peska, gde je posle svakog većeg vodostaja reke Ibar to smeće isplivalo i odlazilo dalje ka Kraljevu.

Problem u Leposaviću je taj jer se komunalni otpad odlaže na deponiju koja je smeštena pored same obale reke Ibar na lokaciji Popovačko Polje .

„Oko 200. 000 bakterija se nalazi u vodi na mestu gde se nalazi ta deponija u Leposaviću, dok nizvodno tokom reke Ibar, ka Lešku i Jarinju taj broj je dostizao preko 150 000“, govori Nedeljković o istraživanju koje je na ovoj deponiji radio profesor Medicinskog fakulteta Aleksandar Ćorac.

„U periodu kada ta deponija nije postojala, bilo je oko 800, dok se normalne vrednosti kreću od 200 do 400“ navodi dalje Nedeljković.

Problem su svakako sve veći broj smetlišta i divljih deponija, koje su smeštene pored svih lokalnih puteva, pored svih manjih rečica na teritoriji opštine Leposavić, kao i pored magistralnog puta i reke Ibar, posebno na deonicama koje prolaze kroz urbana naselja.

Divlja deponija je smeštena u Leposaviću na Tvrđanskom brdu, pored magistralnog puta i u Lešku na lokacija između magistralnog puta i reke Ibar, dodaje dalje.

Poslednje informacije do kojih je njegova organizacija u koordinaciji sa Ministarstvom za zaštitu životne sredine došla, jeste da je količina smeća koja se odlaže, dostigla čak jedan kilogram po glavi stanovnika, što je ako računa da na severu Kosova živi između 50-60 hiljada stanovnika, to je oko 60 000 smeća dnevno što nije malo, dodaje Nedeljković.

Iako su sve opštine na severu 2015. u okviru Lokalnog ekološkog akcionog plana za period od 2016-2021, imale i poseban deo koji se bavio opštinskim upravljanjem otpadom, o ovim planovima nema dovoljno dostupnih podataka. Na internetu je dostupan jedino plan opštine Leposavić.

Dušan Milunović, sada samostalni odbornik u Skupštini opštine Severna Mitrovica ističe da ne zna za postojanje ovog lokalnog akcionog ekološkog plana. Takođe Milunović dodaje da do sada nije bio upoznat niti sa inicijativom za izgradnju Regionalne deponije, niti kako radovi na samoj i teku.

„Ono što mogu da kažem da postoji mnogo otpada, čak i na mestima gde ne bi trebalo da ga bude“ dodaje Milunović.

Godišnje količine prikupljenog otpada su oko 8.918 tona u Severnoj Mitrovici, 2.400 tona u Zubinom Potoku, 3.600 tona u Zvečanu i više od 3.006 tona u Leposaviću, te ukupna količina otpada na nesanitarnim deponijama iznosi 24.092.80, navodi se u izveštaju za 2018. godinu.

Takođe, u istom izveštaju koji se tiče opštinskog upravljanja otpadom na Kosovu, u opštinama na severu posluju javne komunalne kompanije po zakonima Srbije. Pokrivenost područja Mitrovice sa uslugama prikupljanja otpada je 55,9%. Najveća stopa pokrivenosti je u Severnoj Mitrovici 100% -4145 korisnika koji su obuhvaćeni uslugom. Stopa naplate naknada je 69,8%, najviša je u Mitrovici sa 80,2%, a najmanja je u Zubinom Potoku sa 12%. Međutim, treba napomenuti da je prikupljanje naknada od domaćinstava i preduzeća u Leposaviću nisko, ali vrednost od 36,6% obuhvata i visoku naknadu od strane KFOR-a.

Prema dostupnim podacima Agenicije za statistiku, postoji i trend povećanja količine otpada po glavi stanovnika, pa je 2008. godine bilo 0,5 kg otpada po glavi stanovnika, dok je 2013. godine prosek iznosio negde oko 0,9 kilograma otpada po glavi stanovnika.

Ono što su najvažniji faktori koji utiču na količinu otpada, svakako su porast broja stanovnika, ekonomski rast, povećanje pokrivenosti sakupljanja ali i smanjenje količine otpada zbog razvrstavanja na mestu nastajanja.

Jelena Simić

„Ova publikacija je izrađena uz pomoć Evropske unije. Sadržaj ove publikacije je isključiva odgovornost Jelena Simić i ni na koji način se ne može smatrati kao stav Evropske unije ili BIRN-a I UNK-a“